Từ nhiều năm nay, bức tranh nông nghiệp của tỉnh An Giang chủ yếu được tô vẽ bởi hàng trăm ngàn hộ nông dân sản xuất độc lập. Mô hình kinh tế hộ mang lại sự linh hoạt trong giai đoạn đầu đổi mới, nhưng khi thị trường đòi hỏi sản lượng lớn, chất lượng đồng đều và truy xuất nguồn gốc nghiêm ngặt thì sản xuất manh mún trở thành rào cản lớn. Tình trạng nông dân chịu cảnh "được mùa mất giá", bị thương lái ép giá, hay chịu rủi ro cao từ thiên tai, dịch bệnh diễn ra thường xuyên.
Các sản phẩm của HTX làm ra ngày càng đa dạng mẫu mã, chất lượng hơn (Trong ảnh là sản phẩm của HTX được trưng bày tại cửa hàng Liên minh HTX tỉnh An Giang)
Nhận thức rõ những nút thắt đó, Tỉnh ủy và Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang đã quán triệt sâu sắc các chủ trương của Trung ương, đặc biệt là Nghị quyết số 20-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả KTTT trong giai đoạn mới. Tỉnh ta xác định phát triển HTX không đơn thuần là hoàn thành một chỉ tiêu hành chính, mà là giải pháp cốt lõi mang tính chiến lược để cơ cấu lại ngành nông nghiệp. Sự đồng hành toàn diện từ hệ thống chính trị đã tạo nên một làn sóng đổi mới tư duy mạnh mẽ. Hiện nay người nông dân An Giang dần rũ bỏ tâm lý e dè từ mô hình HTX kiểu cũ thời bao cấp để chủ động, tự nguyện liên kết, xây dựng những tổ chức kinh tế hợp tác kiểu mới tự chủ, năng động và thượng tôn pháp luật.
Sự phát triển mạnh mẽ của HTX tại An Giang trong giai đoạn gần đây có sự đóng góp không nhỏ của việc hoàn thiện hành lang pháp lý, đặc biệt là sự ra đời và đi vào cuộc sống của Luật HTX năm 2023. Đạo luật này đã mở ra không gian phát triển rộng lớn cho khu vực KTTT khi đơn giản hóa các thủ tục thành lập, cho phép thành lập tổ hợp tác, liên hiệp HTX linh hoạt và đặc biệt là cơ chế tài sản, đất đai minh bạch hơn.
Bên cạnh đó, tỉnh An Giang đã chủ động ban hành các kế hoạch hành động, chương trình hỗ trợ cụ thể nhằm đưa các điều khoản ưu đãi của Luật vào thực tế. Các chính sách về miễn giảm thuế cho HTX, hỗ trợ quỹ đất công ích dành cho HTX xây dựng trụ sở, nhà kho, nhà sấy đã được triển khai đồng bộ. Hành lang pháp lý thông thoáng này đã tiếp thêm sự tự tin cho các HTX mở rộng quy mô sản xuất, tăng vốn góp và đa dạng hóa danh mục dịch vụ cung ứng cho thành viên.
Tại một địa phương có sản lượng lúa gạo đứng top đầu cả nước cùng chuỗi giá trị cá tra xuất khẩu tỷ đô như An Giang, vai trò kinh tế của HTX được thể hiện rõ nét qua khả năng khắc phục điểm yếu của kinh tế cá thể và tối ưu hóa chuỗi cung ứng.
Bằng cách tập hợp các hộ nông dân, các HTX tại An Giang đã tích tụ đất đai dưới hình thức liên kết sản xuất mà không làm mất quyền sở hữu đất của người dân. Những "Cánh đồng lớn", "Cánh đồng liên kết" quy mô hàng trăm, hàng ngàn hecta nối liền nhau đã thay thế cho những mảnh ruộng chia cắt. Quy mô diện tích lớn là điều kiện tiên quyết để các HTX ứng dụng đồng bộ cơ giới hóa và công nghệ cao vào sản xuất. Nông dân không còn phải vất vả phun thuốc, bón phân thủ công, thay vào đó các dịch vụ công nghệ cao như thiết bị bay không người lái (drone) để gieo sạ, rải phân, phun thuốc bảo vệ thực vật được các HTX triển khai đồng loạt. Điều này không chỉ giúp tiết kiệm từ 20-30% chi phí vật tư đầu vào mà còn bảo vệ sức khỏe cho người lao động, tối ưu hóa năng suất trên cùng một đơn vị diện tích.
Một trong những thành công lớn nhất của mô hình HTX kiểu mới tại An Giang là xây dựng được mối quan hệ cộng sinh bền chặt với các doanh nghiệp, tập đoàn nông nghiệp hàng đầu như Tập đoàn Lộc Trời, Công ty Cổ phần Tập đoàn Tân Long... Doanh nghiệp cần nguồn nguyên liệu lớn, chất lượng ổn định và đạt chuẩn xuất khẩu, nông dân cần đầu ra ổn định và giá cả công bằng. HTX chính là tư cách pháp nhân đại diện cho hàng trăm nông dân đứng ra ký kết hợp đồng kinh tế. Theo đó, doanh nghiệp cung ứng giống, vật tư nông nghiệp chất lượng cao cho HTX theo hình thức trả chậm đến cuối vụ, đồng thời cử kỹ sư nông nghiệp phối hợp cùng HTX hướng dẫn kỹ thuật cho bà con. Cuối vụ, doanh nghiệp thu mua toàn bộ sản lượng theo giá sàn đã cam kết hoặc giá thị trường, loại bỏ hoàn toàn tầng lớp trung gian (cò đất, thương lái), giúp giá trị gia tăng quay trở lại túi người nông dân.
Không dừng lại ở việc bán thô, các HTX tại An Giang đã ý thức rất rõ về tầm quan trọng của chất lượng và thương hiệu. Dưới sự định hướng của HTX, các thành viên nghiêm túc thực hiện các quy trình canh tác nghiêm ngặt như VietGAP, GlobalGAP. Nhiều HTX tại các xã Chợ Mới, Thoại Sơn, Vĩnh Phong, Vĩnh Bình, Mỹ Thuận, Cù Lao Giêng... đã chủ động xây dựng mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói. Nhờ vậy, nông sản An Giang từ hạt gạo thơm, con cá tra thịt trắng cho đến trái xoài ba màu đã đủ điều kiện xuất khẩu chính ngạch sang các thị trường có hàng rào kỹ thuật khắt khe nhất thế giới như Nhật Bản, Hoa Kỳ, Hàn Quốc và Liên minh Châu Âu (EU).
Sự khác biệt căn bản giữa HTX và doanh nghiệp thuần túy lợi nhuận chính là bản sắc nhân văn và mục tiêu phát triển vì cộng đồng. Tại An Giang, các HTX đã chứng minh họ là công cụ hiệu quả nhất để thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay tại cơ sở.
Quá trình cơ giới hóa nông nghiệp tất yếu dẫn đến sự dư thừa lao động thủ công ở nông thôn. Để giải quyết bài toán này, các HTX tại An Giang đã không ngừng đa dạng hóa loại hình dịch vụ. Bên cạnh các dịch vụ nông nghiệp cốt lõi (làm đất, bơm tưới, thu hoạch), các HTX mở rộng sang các dịch vụ phi nông nghiệp như: thu gom rác thải nông thôn, cung cấp nước sạch sinh hoạt, kinh doanh vận tải logistics, sơ chế nông sản, làm đồ thủ công mỹ nghệ từ phụ phẩm nông nghiệp. Việc mở rộng này tạo ra hàng ngàn cơ hội việc làm thường xuyên cho lao động địa phương, giúp người dân, đặc biệt là thanh niên nông thôn, có thu nhập ổn định ngay tại quê nhà mà không cần phải dịch chuyển lên các khu công nghiệp ở Đông Nam Bộ, góp phần giữ gìn sự ổn định cấu trúc gia đình và an ninh trật tự xã hội tại nông thôn.
HTX dịch vụ nông nghiệp Hiểu Phát (xã Vĩnh Phong) tạo việc làm thường xuyên cho thành viên và lao động tại địa phương, giúp thành viên và người dân có thu nhập ổn định
Trong bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới, tiêu chí số 13 về "Tổ chức sản xuất và phát triển kinh tế nông thôn" luôn được đánh giá là một tiêu chí động và khó duy trì nếu thiếu đi một tổ chức kinh tế đủ mạnh. Thực tế tại An Giang chỉ ra rằng, những xã bứt phá về đích nông thôn mới, nông thôn mới nâng cao đều có sự hiện diện của các HTX hoạt động hiệu quả.
HTX không chỉ giúp nâng cao thu nhập bình quân đầu người của xã (tiêu chí số 10) mà còn tham gia trực tiếp vào việc hoàn thiện cơ sở hạ tầng. Nhiều HTX đã trích quỹ phúc lợi hoặc vận động thành viên đóng góp kinh phí, ngày công để bê tông hóa đường giao thông nội đồng, kiên cố hóa kênh mương thủy lợi, xây dựng cầu nông thôn, lắp đặt hệ thống đèn đường chiếu sáng bằng năng lượng mặt trời. Tinh thần đoàn kết, tương trợ lẫn nhau của mô hình HTX đã làm sống dậy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của làng quê Nam Bộ.
Sự phát triển của khu vực KTTT An Giang được phác họa sinh động qua những mô hình HTX thành công, đại diện cho tư duy đổi mới mang tính đột phá trên nhiều lĩnh vực như:
- Mô hình HTX đa dịch vụ ứng dụng công nghệ cao tại Thoại Sơn: Đây là những HTX đi đầu trong việc liên kết toàn diện với Tập đoàn Lộc Trời. HTX không chỉ quản lý hàng ngàn hecta lúa mà còn sở hữu hệ thống trạm bơm điện thông minh điều khiển qua điện thoại, đội máy cày, máy gặt đập liên hợp hiện đại và dịch vụ drone chuyên nghiệp. Doanh thu của các HTX này đạt hàng tỷ đồng mỗi năm, mang lại lợi tức chia cho thành viên ổn định và tạo dòng tiền dồi dào để tái đầu tư.
- Mô hình kinh tế tuần hoàn và chuỗi giá trị thủy sản tại Châu Phú: Các HTX nuôi trồng thủy sản tại đây đã chủ động liên kết với các nhà máy chế biến cá tra xuất khẩu. Điểm đặc biệt là các HTX đã áp dụng quy trình kinh tế tuần hoàn: bùn thải từ ao nuôi được xử lý làm phân bón hữu cơ cho các vùng trồng cây ăn trái lân cận; mỡ cá, phụ phẩm cá tra được thu gom để làm nguyên liệu cho ngành thức ăn chăn nuôi. Mô hình này vừa giảm thiểu tối đa tác động ô nhiễm môi trường nước sông, vừa gia tăng đáng kể nguồn thu nhập cho hệ thống.
- Mô hình HTX cây ăn trái gắn với du lịch sinh thái tại Chợ Mới và vùng Bảy Núi (Tịnh Biên, Tri Tôn): Tận dụng lợi thế các vùng chuyên canh xoài ba màu, xoài cát Hòa Lộc hay các vườn cây đặc sản vùng đồng bào dân tộc Khmer, các HTX đã kết hợp sản xuất nông nghiệp sạch với khai thác du lịch sinh thái nông thôn. Du khách đến đây được tham quan vườn cây, trải nghiệm thu hoạch và thưởng thức nông sản tại chỗ. Mô hình tích hợp đa giá trị này đã nâng tầm giá trị nông sản lên gấp nhiều lần so với việc bán thương mại đơn thuần.
Có thể nói, dù đã đạt được những thành tựu rất đáng tự hào, khu vực KTTT, HTX tại An Giang vẫn đang phải đối mặt với không ít khó khăn, thách thức mang tính kinh niên cần có những giải pháp căn cơ để tháo gỡ. Trước hết là năng lực quản trị của đội ngũ cán bộ chủ chốt, đây vẫn là điểm nghẽn lớn nhất, mặc dù đã có sự cải thiện, nhưng phần lớn lãnh đạo của các HTX nông nghiệp đa phần lớn tuổi, đi lên từ kinh nghiệm nhà nông, chưa được đào tạo bài bản về quản trị kinh doanh hiện đại, kỹ năng đàm phán yếu, quản lý tài chính và tư duy chuyển đổi số rất hạn chế, điều này khiến HTX dễ gặp bất lợi khi tham gia giao dịch kinh tế lớn.
Kế đến là việc tiếp cận nguồn vốn tín dụng và đất đai, phần lớn các HTX tại An Giang đều rơi vào tình trạng "khát vốn" để xây dựng kho bãi, lò sấy, mua sắm máy móc quy mô lớn. Các ngân hàng thương mại thường yêu cầu tài sản thế chấp là bất động sản có giá trị, trong khi tài sản của HTX chủ yếu là máy móc nông nghiệp hoặc đất thuê dài hạn của nhà nước, không đủ điều kiện thế chấp. Việc tích tụ đất đai để xây dựng cơ sở hạ tầng dùng chung cho HTX còn gặp nhiều vướng mắc về quy hoạch và thủ tục hành chính. Sau cùng là tính bền vững của các hợp đồng liên kết chuỗi, mối liên kết giữa "Nhà nông - HTX - Doanh nghiệp" đôi khi vẫn bị lung lay trước những biến động cực đoan của thị trường. Hiện tượng một bộ phận nhỏ nông dân tự ý bán nông sản ra ngoài cho thương lái khi giá thị trường tăng đột biến hoặc ngược lại, doanh nghiệp chậm trễ thu mua khi vào cao điểm thu hoạch do quá tải nhà máy vẫn còn xảy ra, làm tổn hại đến niềm tin chiến lược giữa các bên.
Để đưa KTTT, HTX tại An Giang phát triển bứt phá, xứng đáng với vai trò là nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân, Liên minh HTX tỉnh sẽ tập trung thực hiện đồng bộ bốn nhóm giải pháp mang tính đột phá sau:
Một là, đột phá về chính sách thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao: Liên minh HTX tỉnh xây dựng kế hoạch tổ chức, củng cố, cơ cấu lại HTX, phối hợp với địa phương thay đổi căn bản chất lượng đội ngũ quản lý HTX, thu hút trí thức trẻ, cử nhân, kỹ sư tốt nghiệp các ngành nông nghiệp, quản trị kinh doanh, công nghệ thông tin về làm việc tại các HTX. Song song đó, phối hợp mở các khóa đào tạo chuyên sâu về quản trị HTX kiểu mới, bồi dưỡng năng lực số, kỹ năng bán hàng trên các sàn thương mại điện tử, livestream bán nông sản cho ban giám đốc các HTX hiện tại.
Hai là, khơi thông nguồn vốn và tạo quỹ đất sạch cho HTX phát triển: Liên kết với các tổ chức tín dụng, tạo điều kiện cho các HTX tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi với thủ tục thông thoáng, chấp nhận phương thức thế chấp bằng phương án kinh doanh khả thi hoặc bằng dòng tiền hình thành từ hợp đồng liên kết với doanh nghiệp lớn. Đồng thời, kiến nghị rà soát, ưu tiên bố trí quỹ đất sạch, đất công ích để cho HTX thuê dài hạn với giá ưu đãi để xây dựng trụ sở làm việc, nhà kho bảo quản, lò sấy lúa tập trung, nhà máy sơ chế.
Ba là, đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện và chuyển dịch sang kinh tế xanh: Hỗ trợ các HTX thực hiện chuyển đổi số trong quản trị nội bộ, quản lý thành viên bằng dữ liệu số và trong sản xuất. Khuyến khích và đề xuất hỗ trợ chính sách cho các HTX tiên phong áp dụng các mô hình nông nghiệp xanh, giảm phát thải khí nhà kính, tận dụng tối đa phế phụ phẩm nông nghiệp để phát triển kinh tế tuần hoàn, đáp ứng xu hướng tiêu dùng bền vững của thế giới.
Bốn là, nâng cao vai trò kiến tạo và phân xử của nhà nước trong chuỗi liên kết: Phát huy đóng vai trò là "trọng tài" và “bà đỡ” bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên trong chuỗi liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản. Hỗ trợ giám sát chặt chẽ việc thực hiện hợp đồng giữa doanh nghiệp và HTX; kiến nghị với chính quyền cơ sở thành lập các ban hòa giải tại địa phương để kịp thời xử lý các tranh chấp, xung đột lợi ích ngay từ khi mới phát sinh, bảo đảm mối liên kết luôn dựa trên nguyên tắc bình đẳng, cùng chia sẻ rủi ro và cùng hưởng lợi ích kinh tế lâu dài.
Nhìn lại chặng đường phát triển, KTTT mà nòng cốt là HTX không hề suy giảm vai trò mà trái lại, ngày càng chứng minh là một thành phần kinh tế quan trọng, có ý nghĩa chiến lược sâu sắc đối với sự phát triển bền vững của tỉnh An Giang. Trong thế trận phát triển kinh tế của tỉnh, HTX chính là chìa khóa để hiện thực hóa khát vọng xây dựng một nền nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại và nông dân văn minh. Với sự quyết tâm của hệ thống chính trị cùng sự năng động, sáng tạo của người nông dân vùng đất chín rồng, các HTX An Giang chắc chắn sẽ tiếp tục gặt hái được nhiều thành công, đóng góp quan trọng vào công cuộc làm giàu cho quê hương, đất nước.
