Bối cảnh và cục diện mới của kinh tế tập thể An Giang sau sáp nhập
An Giang là một trong những trung tâm sản xuất nông nghiệp lớn nhất cả nước với các sản phẩm chủ lực như lúa gạo, thủy sản và cây ăn trái. Sau khi thực hiện sắp xếp lại, toàn tỉnh hiện có 871 HTX (trong đó HTX nông nghiệp chiếm 85%) và 3.719 tổ hợp tác. Việc sáp nhập các xã, ấp hoặc sáp nhập các HTX quy mô nhỏ thành HTX lớn, liên vùng đã đẩy diện tích canh tác thuộc quản lý của một HTX từ vài chục, vài trăm héc-ta lên đến hàng nghìn héc-ta, với số lượng thành viên tăng từ vài chục lên hàng trăm hộ.
Về lý thuyết, quy mô lớn hơn sẽ giúp các HTX tăng vị thế đàm phán khi mua vật tư đầu vào và bán nông sản đầu ra, dễ dàng tiếp cận các gói đầu tư công về hạ tầng. Tuy nhiên, sự chuẩn bị về năng lực quản trị, hạ tầng kỹ thuật và cơ chế tài chính của các HTX hiện nay hoàn toàn chưa tương xứng với quy mô mới. Sự chênh lệch giữa tốc độ phình to về quy mô vật lý và tốc độ phát triển về năng lực cốt lõi đang tạo ra một khoảng trống vận hành lớn, đẩy nhiều HTX vào tình trạng kém hiệu quả.
Sau khi thực hiện sắp xếp lại, toàn tỉnh hiện có 871 HTX, trong đó HTX nông nghiệp chiếm 85%
Chính vì vậy, hiện nay HTX đang đứng trước nhiều thách thức cần có giải pháp tháo gỡ như:
Sự xáo trộn về hồ sơ pháp lý và ách tắc thủ tục hành chính
Hạn chế đầu tiên mang tính bề nổi nhưng lại gây ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh doanh hàng ngày là sự xáo trộn hồ sơ pháp lý. Do thay đổi tên gọi địa bàn hoặc sáp nhập các HTX với nhau, toàn bộ giấy phép đăng ký kinh doanh, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, mã số thuế, con dấu, tài khoản ngân hàng của HTX phải làm thủ tục thay đổi.
Quy trình này tại một số địa phương diễn ra chậm, làm gián đoạn tư cách pháp nhân của HTX. Trong thời gian chờ hoàn thiện giấy tờ mới, HTX không thể ký kết các hợp đồng kinh tế hợp pháp với các doanh nghiệp xuất khẩu, không thể xuất hóa đơn tài chính, khiến dòng chảy tiêu thụ nông sản bị nghẽn lại, đặc biệt là trong các cao điểm mùa vụ.
Bộ máy quản lý cồng kềnh, thiếu năng lực chuyên môn
Hạn chế lớn nhất sau sáp nhập nằm ở công tác nhân sự và năng lực điều hành của bộ máy quản lý. Việc hợp nhất các HTX cũ dẫn đến tình trạng dôi dư cán bộ quản lý. Sự sắp xếp, phân chia vị trí chủ chốt (Ban Giám đốc, Hội đồng quản trị) dễ dẫn đến mất đoàn kết nội bộ hoặc nể nang, né tránh. Phần lớn cán bộ quản lý HTX sau sáp nhập vẫn là những người lớn tuổi, quen điều hành theo phương thức cũ, thiếu tư duy kinh tế thị trường, nhạy bén kinh doanh và kỹ năng quản trị doanh nghiệp hiện đại. Đội ngũ kế toán và cán bộ chuyên môn tại nhiều HTX chưa đáp ứng được yêu cầu chuyển đổi số. Việc báo cáo, minh bạch tài chính hay ứng dụng phần mềm quản lý nông nghiệp còn rất hạn chế.
Sau sáp nhập, nhiều HTX rơi vào tình trạng “quá tải” so với năng lực điều hành của bộ máy quản lý nên Liên minh HTX tỉnh đã tập trung nhiều cho công tác đào tạo, tập huấn
Khó khăn trong tích tụ tài sản và xử lý nợ tồn đọng
Quá trình bàn giao, đồng nhất tài sản và tài chính giữa các HTX thành viên gặp rất nhiều rào cản pháp lý và thực tế. Nhiều HTX trước sáp nhập có nguồn gốc đất đai, văn phòng, kho bãi không rõ ràng về giấy tờ pháp lý. Khi gộp lại, việc chuyển đổi quyền sở hữu, quyền sử dụng đất cho HTX mới gặp thủ tục hành chính phức tạp. Việc sáp nhập một HTX hoạt động yếu kém vào một HTX khá hơn vô tình tạo ra gánh nặng tài chính. Các khoản nợ cũ (nợ thuế, nợ đại lý vật tư, nợ thành viên) chưa được xử lý dứt điểm gây mất an toàn tài chính cho chủ thể mới. Thành viên góp vốn chủ yếu bằng đất canh tác hoặc công lao động, tỷ lệ vốn điều lệ bằng tiền mặt rất thấp. Điều này khiến HTX sau sáp nhập dù quy mô lớn nhưng vẫn rỗng ruột về vốn lưu động.
Hoạt động dịch vụ đơn điệu và mối liên kết chuỗi giá trị lỏng lẻo
Mục tiêu của sáp nhập là tạo ra chuỗi cung ứng khép kín, nhưng thực tế các HTX trên địa bàn tỉnh An Giang vẫn luẩn quẩn ở các dịch vụ truyền thống như: bơm tưới, cung ứng vật tư đầu vào (phân, thuốc) và làm đất. Các dịch vụ mang lại giá trị gia tăng cao như: chế biến sâu, đóng gói, bảo quản lạnh hay vận chuyển logistics hầu như chưa thể triển khai. Dù diện tích vùng nguyên liệu lớn hơn, HTX vẫn gặp khó khăn khi đàm phán với các doanh nghiệp xuất khẩu gạo và nông sản lớn. Tình trạng "bẻ kèo" giữa doanh nghiệp và nông dân khi giá thị trường biến động vẫn diễn ra thường xuyên do hợp đồng thiếu tính pháp lý chặt chẽ. Nông sản của HTX sau sáp nhập vẫn bán xuất thô, chưa xây dựng được chỉ dẫn địa lý hoặc chứng nhận chất lượng (VietGAP, GlobalGAP, OCOP) đồng bộ trên quy mô lớn.
Thành viên thiếu gắn kết
Mở rộng quy mô về số lượng nhưng chất lượng gắn kết giữa thành viên và HTX lại giảm sút. Khi sáp nhập các HTX ở các địa bàn, địa phương khác nhau, khoảng cách địa lý làm tăng chi phí đi lại và quản lý. Thông tin từ Ban giám đốc đến các thành viên không còn nhanh chóng, kịp thời như mô hình nhỏ trước đây. Nhiều HTX số lượng thành viên quá đông khiến người nông dân cảm thấy vai trò làm chủ của mình bị mờ nhạt. Họ chuyển sang tư thế người mua dịch vụ thuần túy thay vì người cùng làm chủ, dẫn đến việc không sẵn sàng chia sẻ rủi ro với HTX.
Khó khăn trong tiếp cận chính sách hỗ trợ và vốn vay tín dụng
Dù Nhà nước có nhiều chính sách ưu đãi cho HTX quy mô lớn, việc tiếp cận trên thực tế tại An Giang vẫn đối mặt với "bức tường" thủ tục. Các tổ chức tín dụng yêu cầu tài sản thế chấp khi vay vốn thương mại. Trong khi đó, đất đai, nhà xưởng của HTX sau sáp nhập thường chưa hoàn thiện sổ đỏ đứng tên HTX mới, không đủ điều kiện làm tài sản đảm bảo. Các hạng mục như trạm bơm điện, hệ thống kênh mương nội đồng, kho bãi sau sáp nhập cần nguồn vốn lớn để nâng cấp, đồng bộ hóa nhưng nguồn lực của HTX và vốn hỗ trợ công của tỉnh chưa đáp ứng kịp thời.
Sáp nhập HTX tại An Giang là bước đi tất yếu để đối phó với xu hướng manh mún của nền nông nghiệp tiểu nông. Tuy nhiên, "đại sáp nhập" nếu chỉ dừng lại ở việc cộng dồn cơ học về diện tích và con số trên giấy tờ thì sẽ tạo ra những "gã khổng lồ tay không". Để biến những thách thức này thành cơ hội bứt phá, không thể chỉ dựa vào sự nỗ lực đơn độc của bản thân các HTX mà đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ bằng các cơ chế chính sách tháo gỡ thực tế từ phía chính quyền địa phương, sự đồng lòng chia sẻ lợi ích của các thành viên nông dân và tư duy đổi mới mang tính cách mạng của đội ngũ lãnh đạo HTX. Khi các nút thắt này được tháo gỡ hoàn toàn, kinh tế tập thể An Giang sẽ thực sự tạo dựng được sức bật vững chắc cho sự phát triển lâu dài.
